Kultura Mazowsza w ludowej wizji świata

Tradycje kolekcjonerskie (w dziedzinie etnografii) w Muzeum Mazowieckim w Płocku określiły niejako zakres tematyczny wystawy w kontekście wyboru prezentowanych regionów. Zakres ten jest też dodatkowo podyktowany chęcią zaspokojenia oczekiwań zwiedzających, którzy od lat pozostawiali wpisy w księgach pamiątkowych i wyrażali swoje zapotrzebowanie na stały kontakt z zabytkami z różnych części mazowieckiej krainy. Celem wystawy jest więc pokazanie zróżnicowanej kultury ludowej Mazowsza poprzez siedem regionów etnograficznych, takich jak Stare Mazowsze, Kurpie Puszcza Zielona, Kurpie Puszcza Biała, Łowickie, Gąbińskie, Rawskie i Kołbielskie. Podział ten jest powszechnie obowiązujący i wymienione powyżej uznaje się zazwyczaj za główne. Ich charakterystyka w poszczególnych galeriach regionalnych odbywa się poprzez wybrane znaki etnograficznej odrębności, takie jak strój, tkanina, wycinanka, ceramika, plecionka, a także elementy wyróżniające w istotny sposób dany obszar, jak gąbińskie skrzynie czy kurpiowskie krzesła jankowskie. Tłem dla prezentowanych strojów są kolaże z nastrojowych fotografii archiwalnych.

Najwięcej uwagi, miejsca (całe trzecie piętro) poświęcamy z oczywistych względów regionowi najbliższemu Płocka – Staremu Mazowszu. W wydzielonych aneksach pokazujemy elementy stroju i tkaninę, przykłady twórczości ludowej (z przedstawicielami ośrodka sierpeckiego – Krajewskim, Ruszkowskim i Skirzyńskim, artystami osobnymi – Wójcikiem i Ptaszyńską oraz fenomenem cyrku Razików), miejsca cudami słynące, zajęcia wodniackie związane z Wisłą, wyroby plecionkarskie, garncarskie i kowalskie. Centralnym punktem tego poziomu jest forma rekonstrukcji izby z wszystkimi ważnymi miejscami mediacyjnymi, kontaktów sacrum z profanum.

Ludowa wizja świata jest jedną z dwóch, obok ścieżki regionalnej, wiodących narracji wystawy, a stosunek ludu do świata najlepiej ukazują obrzędy zarówno doroczne, jak i rodzinne. Ich analiza pozwala zrozumieć, w jaki sposób człowiek postrzegał swoje miejsce i rolę w Kosmosie. Ludowe myślenie stworzyło też pewien system wyobrażeń o świecie oparty na myśleniu mitycznym, posługiwało się zespołem wiedzy o świecie wynikającej z bezpośredniej obserwacji
i doświadczania przedmiotów, zjawisk i przyrody. Owa wizja w znaczącym stopniu determinowała życie ludzi, którzy czuli się integralną częścią systemu wszechświata.

Z przełomowych momentów w życiu człowieka opowiadamy więc o narodzinach, zaślubinach i śmierci. W kole roku obrzędowego prezentujemy wybrane, najważniejsze święta przypadające na przełomowe momenty związane z przesileniem słońca, ale także te, w czasie których obchodzenia wytwarzane są pewne przedmioty o właściwościach apotropeicznych, ochronnych, magicznych.

Ludowe postrzeganie świata, nieodłączne przekonanie o niejednorodnej przestrzeni, waloryzowanie jej, stało się też inspiracją do podziału wystawy na trzy zasadnicze części odpowiadające w pewnym stopniu trzem kondygnacjom budynku:

  1. strefę niebiańską – zaświaty, orbis exterior (poddasze)
  2. strefę ziemską – świat ludzi, dom i jego zabezpiecznie przed „złem”, etnografia Starego Mazowsza (trzecie piętro); etnografia Kurpi Puszczy Zielonej, Kurpi Puszczy Białej, Gąbińskiego, Łowickiego, Rawskiego i Kołbielskiego, orbis interior, ale i exterior w odniesieniu do Starego Mazowsza (drugie piętro)
  3. strefę podziemną, demoniczną – piekło, orbis exterior (drugie piętro, część centralna).

Elementem wspólnym poszczególnych kondygnacji jest drzewo życia jako uniwersalny archetypiczny symbol środka świata i jego cyklicznej odnowy. Stanowiło miejsce łączności pomiędzy sferą podziemną (korzenie) a niebiańską (korona). Związany z nim kult pozostawił liczne ślady w kulturze ludowej w postaci wielu symboli roślinnych pojawiających się w obrzędowości dorocznej i w zdobnictwie.

Formą porządkującą wiedzę na temat apotropeionów, miejsc granicznych i demonów jest stanowisko interaktywne zlokalizowane na trzecim piętrze w aneksie akwatycznym. Wiedzę na temat regionów można poszerzyć korzystając z aplikacji Mapa Mazowsza umiejscowionej również na trzecim piętrze. Na tym samym stanowisku dowiemy się także więcej o miejscach cudami słynących. Przy chacie możemy przysiąść na ławce obok dziada z lirą korbową i posłuchać pieśni dziadowskich o Matce Boskiej Studziannej, Łazarzu, duszach, Świętym Antonim i Sądzie Ostatecznym, w wykonaniu Kai i Janusza Prusinowskich.

Zapraszamy Państwa do podróży po etnograficznych regionach Mazowsza, zanurzonych w ludowej wizji świata. Dzieci zachęcamy do korzystania z nowej formy kontaktu z naszym muzeum – strefy zabaw zaprojektowanej specjalnie z myślą o najmłodszych, wyposażonej m.in. w przedmioty do dotykania.

Magdalena Lica-Kaczan

Posted by wk

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *